Evini Koklayarak Bulmak: Tam Bir Tüpburunlu İşi

Bir taraftan deniz kuşları bazı yönleri ile insanlara çok benzer. Evlerine bağlılar: her sene yuvalamak için aynı noktaya geri dönerler. Çok uzun yaşarlar. Aynı zamanda eşlerine de bağlılık gösterirler. Fakat diğer tarafta onların dünyasının bizimkinden ne kadar farklı olduğunu bir hayal edin; açık denizde hiçbir görsel ipucu kullanmadan nasıl yön bulduklarını, küçücük adaları ve yuvalarının girişlerini zifiri karanlıkta nasıl tam isabet ettirdiklerini, binlerce kilometre öteden sadece koku duyularını kullanarak nasıl eve geldiklerini… Tüm bunlar deniz kuşlarını çalışmak için büyüleyici kılıyor.

Benjamin Metzger, 2015

Deniz kuşları üreme dönemi bittiğinde kolonilerin bulunduğu adaların/kayaların etrafından aniden yok olur. Her gece olağanüstü sesler ile meşgul olan adalar bir anda sessizleşir. Çünkü bizim deliler açık denize, binlerce mil uzağa göçmüştür. Bir sonraki üreme dönemi için karaya dönene kadar deniz kuşlarının açık denizde neler yaptıkları bilim dünyasında hala soru işareti. Binlerce mil açıktan, denizden eve geri dönerken bir deniz kuşunun yönünü nasıl bulduğunu hiç düşündünüz mü? Ya da yavrusuna besin sağlamak için Malta’dan Kuzey Afrika kıyısına 2-3 günde gidip geri dönen bir Boz Yelkovan açık denizde neyi referans alarak kolonisine doğruca dönebiliyor?

Kuşlar ve göç konusunda az çok bilgisi olan herkesin aklına hemen manyetik alan ile yön bulma fikri gelecektir. Ama bizim deniz kuşlarında manyetik alandan daha doğru çalışan başka sistemler var; tüp burunları.

Peki kim bu fantastik ismi almış kuşlar, yani tüpburunlular? Tüpburunlular (Eng: Tubenoses, Lat: Procellariiformes) deniz kuşları içerisinde albatroslar, fırtına kırlangıçları ve yelkovanları (bir de henüz ismi Türkçeye çevrilmemiş 2 aileyi) içerisine alan bir takım. Bu takıma üye deniz kuşlarının en tipik özelliği burun deliklerinin dışarıya derince bir tüp ile açılıyor olması. Örneğin denizlerimizde ve özellikle Boğaz’da her gün görülebilen yelkovana yakından baktığınızda gagasının üzerindeki tüpleri rahatça görebilirsiniz.

Yelkovan

Tüpburunlularda burun deliklerinin dışarıya bir tüp ile açılması en tipik özelliklerden… Yelkovan ©Kemal Kahraman

Yelkovanları hep denizde Boğaz kıyısından ya da tekneden izleyen birisi olarak tüpburun hikayesini sadece okumuş ve ne kadar etkileyici olduğunu algılayamamıştım. Ta ki bir tüpburunluyu elime alana kadar…

Malta’da her bir yanı deniz kuşu kokuları ile bezeli kayalarda yelkovan kolonilerinde çalışırken gece yarısından sabaha kadar yuvaya gelen kuşları yakalayıp halkalar ve ölçer biçerdik. Adanın kıyısında açık denize bakan yüksek falezlerin belli yerlerinde oturacak setler bulur, kafa lambalarımız tamamen kapalı karanlıkta yelkovanları beklerdik. Beklemek için kendimizi sabitlediğimiz yer daracık ve az biraz tehlikeli olduğundan çok fazla hareket özgürlüğümüz yoktu, dolayısı ile gelen kuşu çevik bir hamle ile yakalayacak şekilde, yuva olabileceğine inandığımız oyukların hemen dibine otururduk.

Bu gecelerden birinde, sessiz geçen uzun saatlerin sonunda sırtımı kayaya vermiş daracık sette uyumak üzereydim. Yarı uyku halindeyken birden irkilmeme sebep olan bir ses duydum, sesi duymam ile kafamın hemen üzerine büyükçe bir kuşun çarpması bir oldu! Çevik bir hamle yapsam da yelkovan anında elimden kaçtı, ışığı açıp nerede olduğuna baktığımda da kafamın hemen üzerindeki bir deliğin içinde ilerlediğini gördüm. Yelkovan, iniş noktasını yuvasını tam anlamı ile 12’den vuracak şekilde ayarlamıştı. Zifiri karanlık bir gecede, onlarca yelkovanın ürediği bir kaya yüzeyinde nasıl oluyor da tek bir inişte yuvasını tam isabet ettirecek şekilde kayaya konuyor diye günlerce düşünmüştüm. Evet, o zaman da yelkovanların yuvasını koklayarak bulduğu teorisinden haberdardım ama yine de düşünmüştüm.

Deniz kuşlarının koku ile yuvalarını buldukları aslında uzun zamandır tartışılan bir konu. Bir takım çirkin deneylerden bildiğimiz bazı gerçekler var. Buna göre ayrı ayrı koku alma ve manyetik alan duyularına zarar verilmiş yelkovan bireylerinden koku alma duyusu zarar görmüş bireylerin yuvalarını bulamada başarısız olduklarını biliyoruz. Yakınına bırakıldığında yuvayı koklayarak bulma konusunu test ettik, peki ya açık denizde yön bulmak? Deniz kuşlarının uçsuz bucaksız açık denizde beslendikten sonra kaybolmadan nasıl eve döndüğü konusu yıllardır tartışılıyor.

Bu konuda koku ile yön bulmak bir teori olarak ortaya atıldıysa da test etmesi çok zor olduğundan cevap bulamamıştı. İleri sürülen fikirlerden biri besin açısından zengin alanlara ulaşmak için deniz kuşlarının rüzgar ile taşınan kokuları bir haritaya dönüştürerek bu haritayı kullandıklarıydı.

Yine güzel deniz kuşu bilimcileri akıllarına takılan bu soruyu çözmek için 3 tür yelkovan üzerinde çalışmışlar ve ortaya inanılmaz veriler çıkmış. Tazecik çalışmada bilim insanları 3 yelkovan türünden 210 tane kuşa GPS yerleştirerek uçuş desenlerine koklama duyusunun yön verip vermediğine dair ipuçları aramışlar.

Deniz kuşlarında GPS ile takibi merak edenlere, sırtına beslenme alanlarını araştırmak için (sponsorlu) GPS yerleştirilmiş bir Boz yelkovan ©Life+ Malta Seabird Project

Deniz kuşlarında GPS ile takibi merak edenlere, sırtına beslenme alanlarını araştırmak için (sponsorlu) GPS yerleştirilmiş bir Boz yelkovan ©Life+ Malta Seabird Project

Takip edilen kuşlardan %69’unun yön bulurken rastgele dolanmaktansa kestirme yollar kullandığı (yani bir şeyin bilinci ile hareket ettiği) ve bunu yapan kuşların hareketlerinin (atmosferik) hava hareketleri ile ilişkili olduğu bulunmuş.

Peki hava hareketlerinin koklama ile ilişkisi ne? Denizde plankton denen besin zincirinin tabanındaki bıdık canlıların hücrelerinden gelen özel bir koku var : dimetil sülfit. Bu kimyasal besin zincirinde üstteki planktonların alttakileri (bkz: zooplankton – fitoplankton) tüketip sindirmesinden sonra ortaya çıkar. Bu kokunun olduğu yerde fitoplanktonlar ile beslenen zooplanktonların varlığı kesindir. Bu da bu zooplanktonlarla ve ya bunları yiyen küçük balıklarla beslenen deniz kuşları için çok belirgin bir işarettir.

Denizde hava hareketleri belirgin kokuları bir bölgeden diğerine taşır, yani hava hareketlerini takip eden kuşlar, aslında taşınan dimetil sülfit gibi kokuları ve bunların hangi yönden taşındıklarını takip ederek yön ve besin buluyorlar. Bu da ancak öncesinde zihninizde bir koku haritasının olması ile mümkün ki gelen kokuların nereye ait olduğunu bilip ona göre yönlenesiniz. İşte sayın okurlar, deniz kuşları böylesine deli, zihinlerinde bir koku haritası ile geziyor olmalılar ki bu kokuları ilişkilendirerek evlerinin kokusunun nereden geldiğini anlasınlar. Bunları okuyup hala deniz kuşlarına hayran değilseniz… daha çok hikaye için burada kalın.